Με το λιοντάρι ή με το ελάφι; Εξαρτάται!
Πώς η πλαισίωση αλλάζει τις στάσεις μας.
Το αστείο αυτό meme καταγράφει ένα παράδοξο που συμβαίνει συχνά (κι όχι μόνο σε …ντοκιμαντέρ με ζώα), ωστόσο σπάνια συνειδητοποιούμε:
Το ίδιο συμβάν σε διαφορετικές περιστάσεις να το ερμηνεύουμε διαφορετικά - και να προκαλεί διαφορετικά (έως και αντίθετα) συναισθήματα.
Τι επηρεάζει τη διαφορετική ερμηνεία και το διαφορετικό συναισθηματικό αποτύπωμα; Ας χρησιμοποιήσουμε το meme για να καταλάβουμε λίγο καλύτερα πώς λειτουργεί το μυαλό μας.
1) Η πλαισίωση (framing) και η αφήγηση (narrative) που γεννά.
Με βάση κάποια ερεθίσματα, ενδείξεις ή νύξεις (cues) - για παράδειγμα εδώ ο τίτλος του ντοκιμαντέρ, το διακηρυγμένο θέμα του - τοποθετούμε κάποιο συμβάν σε ένα πλαίσιο και το μυαλό μας χτίζει ήδη μια ιστορία για το τι αναμένεται να συμβεί, με βάση αποθηκευμένα στη μνήμη γνωστικά σχήματα και σενάρια (predictive coding: ο εγκέφαλος λειτουργεί ως προβλεπτική μηχανή).
Η πλαισίωση και η αφήγηση κατευθύνουν: προκαλούν διαφορετικό priming. Το priming είναι η αυτόματη και ασυνείδητη τάση του μυαλού να ενεργοποιεί - να προετοιμάζει, να κρατά σε ετοιμότητα - προτιμησιακά κάποιες έννοιες, ανάλογα με τα προηγούμενα ερεθίσματα. Η πλαισίωση και η συναφής αφήγηση γεννούν, έτσι, διαφορετικούς, μη ελεγχόμενους από τη συνείδηση συνειρμούς ανάλογα με το περιεχόμενό τους.
Έτσι, στη μια περίπτωση το πετυχημένο κυνήγι του λιονταριού θα φέρει συνειρμικά έννοιες όπως δύναμη, ικανότητα, κυριαρχία κλπ και αντίστοιχα συναισθήματα (πχ θαυμασμό).
Στην άλλη, το ίδιο κυνήγι, λόγω άλλης πλαισίωσης, μπορεί να φέρει στο μυαλό έννοιες όπως θύμα, αβοηθησία, βία, σκληρότητα κλπ και αντίστοιχα πάλι συναισθήματα (πχ λύπη).
Ταυτόχρονα, συνεχιζόμενες οπτικές, ηχητικές και περιγραφικές νύξεις θα ενισχύουν τη μια κατεύθυνση ή την άλλη (πχ δυναμική μουσική, έναντι θλιβερής μουσικής), εδραιώνοντας τη συγκεκριμένη κάθε φορά πλαισίωση.
2) Οι προσδοκίες που γεννά η αφήγηση αυτή.
Αν περιμένω να δω τη ζωή ενός λιονταριού, θα περιμένω και να φάει κάποια στιγμή (και μάλλον δε θα περιμένω να είναι vegetarian).
Η εικόνα του λιονταριού να κατασπαράσσει ένα ελάφι είναι σε αρμονία με αυτήν την προσδοκία.
Αν περιμένω να δω τη ζωή ενός ελαφιού, μπορεί να φαντάζομαι πιο ειρηνικές σκηνές (πχ το ελάφι να βόσκει ή να πίνει νερό σε ένα ποτάμι).
Αν αργότερα δω το ελάφι να πέφτει θύμα ενός άγριου θηρευτή, η προσδοκία αυτή ανατρέπεται.
Κι επειδή στον εγκέφαλο του αρέσει να επιβεβαιώνονται οι προσδοκίες του, αφού αυτό αποδεικνύει καλύτερη προβλεπτική ικανότητα (μικρότερο “σφάλμα πρόβλεψης”, prediction error) κι άρα μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα, πιθανόν να βιώσουμε μια (ασυνείδητη στα συστατικά της) αίσθηση ικανοποίησης στην πρώτη περίπτωση (όχι επειδή μας άρεσε η βία, αλλά επειδή επήλθε αυτό που περιμέναμε). Για τους αντίθετους λόγους, στη δεύτερη θα έχουμε μια αρνητική αίσθηση, λόγω της ανατροπής της πρόβλεψης, της γνωστικής ασυνέπειας στο μυαλό μας (στον βαθμό που έλαβε χώρα).
3) Η διαφορετική ταύτιση.
Συνήθως ταυτιζόμαστε με τον πρωταγωνιστή, τόσο επειδή εκεί μας καθοδηγεί η σκηνοθεσία κάθε φορά (με τη γωνία θέασης της ιστορίας και τη συνοδευτική περιγραφή), όσο και επειδή έχουμε ανάγκη να νιώθουμε αυτενέργεια (agency) και αυτοαποτελεσματικότητα - των οποίων φορέας θα είναι λογικά ο πρωταγωνιστής της ιστορίας.
Λόγω αυτής της ταύτισης, η ενσυναίσθησή μας κατευθύνεται ομοίως προς τον πρωταγωνιστή. Θα είμαστε πιο έτοιμοι να καταλάβουμε τη δική του προοπτική, τις δικές του ανάγκες.
Και γιατί τα συζητάμε όλα αυτά;
Διότι η πλαισίωση, η αφήγηση, οι προσδοκίες, το priming και οι ταυτίσεις που κάνουμε, πέρα από το να εξηγούν πώς παρακολουθούμε δραματοποιημένες ιστορίες (σε ταινίες, σειρές, ντοκιμαντέρ ή - πολύ πιο κρίσιμο - στις ειδήσεις), εξηγούν πολλά περισσότερα: τις διαφορετικές αντιδράσεις μας (ή τις δυνατές διαφορετικές αντιδράσεις μας - κάτι που αφορά πολύ τη θεραπεία) στα ίδια τα γεγονότα της ζωής μας.
Διότι όλα αυτά επηρεάζουν (καμιά φορά καθοριστικά) τις ερμηνείες ή τη βαρύτητα των γεγονότων, επηρεάζουν τις στάσεις, τις επιλογές και τη συμπεριφορά μας, τον ίδιο τον τρόπο που αντιλαμβανόμαστε την πραγματικότητα, παρόμοια με τη γενική αφήγηση που συντηρούμε για τον Εαυτό και τη ζωή, όπως έχουμε πει αναλυτικά αλλού.
Και, εκπαιδευόμενοι στη συνειδητή παρακολούθηση και επίγνωση τους, ελέγχοντάς τα ως ένα σημείο και αλλάζοντάς τα (πάντα με σεβασμό στην πραγματικότητα, δε μας ωφελεί αλλιώς), μπορούμε να αλλάξουμε (λιγότερο ή περισσότερο) τα αποτελέσματά τους.
⠀
Σχετικά κείμενα:
