Όλα καλά ή όλα χάλια;
Ανάμεσα στους δύο πόλους των αμυντικών στρατηγικών.
Υπάρχει η στρατηγική του “Όλα καλά”.
Να τα βλέπω όλα καλύτερα από ό,τι είναι.
Να απομονώνω μόνο τα θετικά.
Επειδή δεν αντέχω την τρωτότητα.
*
Λειτουργεί;
Για κάποιον χρόνο.
Αλλά κουράζει πολύ, συνειδητά ή ασυνείδητα.
Απαιτεί σκηνοθεσία, κοπτοραπτική της πραγματικότητας και των δικών μου αντιδράσεων μέσα σε αυτήν.
Απαιτεί άμυνες που αναλώνουν ψυχικούς πόρους.
Κι έχει κίνδυνο:
Όταν πέσω σε τοίχο που δεν μπορώ να αγνοήσω, όταν σκάσει βίαια η φούσκα της φαντασίωσης, μπορεί να αποδιοργανωθώ, να καταρρεύσω.
Να εισβάλει κατακλυσμιαία όλη η τρωτότητα που έκανα ότι δεν έβλεπα και να με πνίξει.
*
Υπάρχει η στρατηγική του “Όλα χάλια”.
Να αναζητώ και να εντοπίζω τα άσχημα.
Να είμαι υποψιασμένος, γειωμένος, προετοιμασμένος.
Άρα “ασφαλής”.
Χωρίς να κινδυνεύω να “πέσω”.
*
Μειονέκτημα;
Οχυρώνομαι σε μια αρνητική θέση.
Φοβάμαι τη χαρά, μην τη χάσω, κι έτσι δεν την κρατάω ποτέ.
Ίσως γίνομαι κυνικός.
Ίσως χάνω τα κίνητρά μου,
την αίσθηση ότι μπορώ.
Ίσως απελπίζομαι.
*
Άλλοι υιοθετούν συστηματικά μια από τις παραπάνω στρατηγικές.
Άλλοι τις εναλλάσσουν:
Από το ένα άκρο στο άλλο.
(Αυτό κι αν δεν είναι κούραση...)
*
Υπάρχει η τρίτη εναλλακτική:
“Α, έτσι είναι.”
Μια ουδέτερη αναγνώριση και αποδοχή.
“Κι είναι πολλά, έχει απ’ όλα.”
Μια δίκαιη, ρεαλιστική, σύνθετη αναγνώριση και αποδοχή.
Ένα σπάσιμο των διπόλων.
Και μετά:
“Σε αυτό το έτσι, εδώ και τώρα, τι ανάγκες έχω, τι δυνατότητες έχω, τι μπορώ να απολαύσω, τι μπορώ να βελτιώσω;”
*
Ξέροντας ότι δε θα είναι για πάντα έτσι.
Ούτε για πάντα καλά,
ούτε για πάντα κακά.
*
Διότι έτσι είναι η ζωή:
Υλικό ποικίλο, σε διαρκή εναλλαγή και αναδιάταξη.
Και το χειριζόμαστε πολύ καλύτερα, είτε καλό, είτε κακό, όταν αντέχουμε να το βλέπουμε όσο πιο ολόκληρο κι όσο πιο αληθινό γίνεται.
Δύο συνήθεις στρατηγικές απέναντι στην πραγματικότητα: η τεχνητή αισιοδοξία (εξιδανίκευση, “τοξική θετικότητα”) και η τεχνητή απαισιοδοξία (ένας συνδυασμός υπερεπαγρύπνησης και αυτοπροστατευτικής υποτίμησης των θετικών, που μπορεί σε κάποιες περιπτώσεις να προκαλέσει “μαθημένη αβοηθησία”).
Με κοινό μεταξύ τους υπόβαθρο τις αμυντικές διεργασίες της διχοτόμησης, της άρνησης, της στρέβλωσης και της βιωματικής αποφυγής.
Το κόστος τους και μια πρόταση για μια πιο λειτουργική εναλλακτική: τη ριζική αποδοχή μιας αμφίσημης πραγματικότητας σε διαρκή κίνηση.
Μερικές σχετικές ψυχολογικές έννοιες:
Διχοτόμηση (Splitting): Μηχανισμός άμυνας κατά τον οποίο τα αντικείμενα ή οι εμπειρίες διαχωρίζονται σε «απόλυτα καλά» ή «απόλυτα κακά», λόγω αδυναμίας του εγώ να ενσωματώσει τις αμφίσημες και σύνθετες πτυχές της πραγματικότητας.
Εξιδανίκευση (Idealization): Πρωτογενής άμυνα κατά την οποία το άτομο αποδίδει υπερβολικά θετικά χαρακτηριστικά στον εαυτό ή την κατάσταση για να αποφύγει το άγχος της τρωτότητας (Kernberg).
Βιωματική Αποφυγή (Experiential Avoidance): Η προσπάθεια τροποποίησης της μορφής ή της συχνότητας των εσωτερικών εμπειριών (σκέψεις, συναισθήματα), που αποτελεί τον πυρήνα της ψυχοπαθολογίας κατά την ACT (Hayes).
Μαθημένη Αβοηθησία (Learned Helplessness): Η κατάσταση όπου το άτομο πιστεύει ότι δεν έχει κανέναν έλεγχο πάνω στις αρνητικές συνθήκες, οδηγώντας σε παθητικότητα και κατάθλιψη (Seligman).
Ριζική Αποδοχή (Radical Acceptance): Η αποδοχή των γεγονότων που είναι εκτός του ελέγχου μας, χωρίς επικριτικότητα, ώστε να μειωθεί η ταλαιπωρία (Linehan - DBT).