Αυτοπαρατήρηση ή αυτοεξάντληση;
Πώς να παρατηρούμε το βίωμά μας χωρίς να χανόμαστε στο άγχος και στην αυτοεπίκριση.
⠀
Συχνά στα θεραπευτικά δωμάτια ή στα θεραπευτικά κείμενα εισηγούμαστε την αυτοπαρατήρηση ως έναν τρόπο αυτορρύθμισης (κατευνασμού ή αλλαγής των κατακλυσμιαίων συναισθημάτων ή των ανεπιθύμητων σκέψεων) ή ως “γυμναστική” για τις πολύτιμες σχετικές λειτουργίες του προμετωπιαίου φλοιού (του διευθυντή και επόπτη, ενορχηστρωτή και μαέστρου του εγκεφάλου).
Αυτού του είδους η παρατήρηση όμως είναι διαφορετική από τη συνεχή, εξοντωτική αυτοπαρακολούθηση και αυτοεξέταση με περιεχόμενο ”αν το κάνω καλά” ή “τι κάνω λάθος” ή πολύ χειρότερα “αν είμαι λάθος (αδύναμος, λίγος, καταδικασμένος/κατεστραμμένος κλπ)”.
Ας δούμε τι τις διαφοροποιεί.
[Για λόγους συντομίας και για την ανάγκη διάκρισης, θα χρησιμοποιούμε στο εξής το “αυτοπαρατήρηση” για την πρώτη εκδοχή και το “αυτοεξέταση” για τη δεύτερη.]
⠀
Ο συναισθηματικός τόνος που τις συνοδεύει
Η αυτοπαρατήρηση ως αυτορρύθμιση διακρίνεται από ουδέτερη περιέργεια και αποδοχή.
Ξεκινά με μια ερώτηση: “Τι συμβαίνει τώρα στο σώμα μου; τι συμβαίνει τώρα στο μυαλό μου; τι νιώθω; τι σκέψεις μου περνάνε;”
Κι ό,τι εντοπίζεται αναγνωρίζεται (περιγράφεται λεκτικά) χωρίς συναισθηματική εμπλοκή. Αν υπάρξει συναισθηματική εμπλοκή, παρατηρείται και αυτή, έτσι ώστε η ίδια η παρατήρηση (το κομμάτι μας που παρατηρεί) να παραμένει πάντα σε απόσταση, έξω και πάνω από αυτά. Όχι σαν “αποκόπτομαι” αλλά σαν “περιέχω”.
Η αυτοεξέταση, αντιθέτως, έχει αγωνία, άγχος. Ίσως δυσπιστία προς τον εαυτό, ίσως πίεση για αλλαγή. Συχνά δυσφορία για ό,τι ανευρίσκεται.
⠀
Η διάρκεια
Η αυτοπαρατήρηση ως αυτορρύθμιση μένει με το κάθε εσωτερικό ερέθισμα μόνο για όσο χρόνο χρειάζεται κάθε φορά για να αναγνωριστεί αυτό και να προσδιοριστούν οι ποιότητές του.
“Τι είναι αυτό που εντοπίζω μέσα μου, ποια λέξη του ταιριάζει, τι ποιότητες περιλαμβάνει;”
Κατόπιν η προσοχή στρέφεται αλλού, οδηγούμενη από την αναρώτηση “τι άλλο είναι εκεί;”.
Στην αυτοεξέταση το μυαλό κολλάει, εμμένει σε αυτό που βρίσκει, το υπεραναλύει πέραν της περιγραφής και αναγνώρισης, “συνομιλεί” μαζί του εξεταστικά, επικριτικά. “Γιατί να είσαι εκεί” ή “γιατί να είσαι (ακόμα) έτσι”. Συχνά μηρυκάζει, αναμασά δηλαδή τις ίδιες σκέψεις και παράγει τα ίδια συναισθήματα σε μια κουραστική “λούπα”.
⠀
Η χρονική κατεύθυνση
Η αυτοπαρατήρηση στρέφεται προς ό,τι υπάρχει εδώ και τώρα (έτσι όπως τυχόν αλλάζει στιγμή τη στιγμή).
Η αυτοεξέταση συχνά ξεφεύγει στο παρελθόν (τι ίσχυε παλιά) ή προβάλλεται στο μέλλον (τι θα γίνει), υποκαθιστώντας τη ζωντανή παρατήρηση με μια ενιαία αφήγηση που διαπερνά τον χρόνο. Ή, ακόμη χειρότερα, αποκτά διαστάσεις οριστικότητας και μονιμότητας (”πάντα θα είναι έτσι”), ενδίδοντας στις γνωστικές στρεβλώσεις “γενίκευση”, “καταστροφολογία” και “κρυστάλλινη σφαίρα”.
⠀
Ο σκοπός
Για την αυτοπαρατήρηση ως αυτορρύθμιση μόνος σκοπός είναι η παρατήρηση η ίδια (τα υπόλοιπα, η αυτορρύθμιση και η εξάσκηση, συμβαίνουν μόνα τους, παρεμπιπτόντως).
Για την αυτοεξέταση ο σκοπός είναι να αξιολογηθεί αυτό που εντοπίζεται, αλλά και ο εαυτός ο ίδιος: ως “καλά” ή “κακά”, ως “καλύτερα” ή “χειρότερα” από πριν, ως “καλύτερα” ή “χειρότερα από άλλους, ως άξια αγάπης ή χλεύης, ως δικαιούμενα ύπαρξης ή όχι κλπ.
Ή ο σκοπός είναι ο έλεγχος και η επιτακτική, άμεση αλλαγή. Αυτό που βρίσκω “πρέπει” να το ελέγξω τώρα, “πρέπει” να φύγει, “πρέπει” να αλλάξει.
⠀
Η σωματική διάσταση
Η αυτοπαρατήρηση καταγράφει και σωματικές εκδηλώσεις ή καταστάσεις: ένα σφίξιμο κάπου, ένα βάρος αλλού.
Η αυτοεξέταση είναι κατεξοχήν επικεντρωμένη σε σκέψεις. Ακόμη κι αν αρχίσει από σωματικές ενδείξεις, γρήγορα καταλήγει σε διανοητικοποίηση και γνωστική υπερανάλυση (που προκαλούν δικά τους συναισθήματα, συνήθως άγχος ή εχθρότητα προς το βίωμα ή και τον εαυτό).
⠀
Η αποδοχή
Στην αυτοπαρατήρηση ως αυτορρύθμιση αυτό που συναντάται αντιμετωπίζεται με πλήρη (χωρίς διάκριση) αποδοχή (ας σημειώσουμε και εδώ ότι η αποδοχή στη θεραπεία δεν νοείται ως έγκριση και παράδοση, αλλά ως ουδέτερη αναγνώριση ότι “έτσι είναι τώρα” και “του επιτρέπω να είναι έτσι τώρα”).
Στην αυτοεξέταση ο αρνητικός συναισθηματικός τόνος, η αξιολόγηση και η πίεση φέρνουν αυτοεπίκριση και αυτοαπόρριψη.
⠀
Η αυτοσυμπόνια
Η αυτοπαρατήρηση ως αυτορρύθμιση ακολουθείται ιδανικά από μια επιείκεια για τον εαυτό ως ανθρώπινα ατελές ον, ως έναν οργανισμό που πάλεψε και παλεύει συνεχώς να προσαρμοστεί, να επιβιώσει και να πραγματωθεί (να πετύχει τη σύνδεση με άλλους, την ελευθερία, την έκφραση και την ασφάλειά του). Μια τέτοια κατανόηση του εαυτού γεννά συμπόνια, στήριξη, αυτοφροντίδα.
Η αυτοεξέταση εκκινεί από την αυστηρή ιδέα ενός Ιδανικού Εαυτού ή από την άκαμπτη (ενίοτε και ψευδή) κατασκευή μιας αυτοεικόνας (διαμορφωμένης κατεξοχήν από τις προσδοκίες άλλων), με την οποία αντιπαραβάλλει ό,τι βρίσκει. Κι αυτό μπορεί να φέρει αυστηρότητα και σκληρότητα, ένα “δε μου επιτρέπω έτσι”.
⠀
Επομένως:
Ναι στην αυτοπαρατήρηση ως μέσο για:
λειτουργική απόσταση από το εκάστοτε βίωμα,
δεκτική συμπερίληψη όσο το δυνατόν περισσότερων όψεων της ύπαρξής μας και σύνθεση/απαρτίωσή τους
κατανόηση “τι είναι εκεί” και “πώς είναι” (το “γιατί” θα αναδυθεί ίσως μόνο του, στον κατάλληλο χρόνο, ή θα προκύψει από διαφορετική επεξεργασία).
Όχι στην αυτοεξέταση ως εκδήλωση:
αγωνιώδους παρακολούθησης
μηρυκασμού
εξοντωτικής κριτικής και τελικά
αυτοαπόρριψης.
⠀
Εννοείται ότι όλοι μας θα ενδώσουμε καμιά φορά στα τελευταία. Ποτέ στη θεραπεία ο στόχος δεν είναι το 100% - δεν είναι ανθρώπινο το 100%. Τα παραπάνω νοούνται ως αποσαφήνιση μερικών διαφορών και ως βοηθητικές κατευθύνσεις και οδηγοί στη διαδικασία αυτογνωσίας, αυτορρύθμισης και αυτοφροντίδας.
⠀