Οι σχέσεις στο σύμπαν του Instagram και του TikTok
Αντισώματα στις σχεσιακές συμβουλές των δημοφιλών κοινωνικών δικτύων.
⠀
Η Ψυχολογία και ειδικότερα η ψυχολογική ανάλυση των σχέσεων ήταν ανέκαθεν δημοφιλή πεδία στο κοινό.
Οπότε, εύλογα, στα κοινωνικά δίκτυα έχει ήδη δημιουργηθεί μια ολόκληρη “βιομηχανία” παραγωγής βίντεο, podcast, οπτικοποιημένου υλικού κ.λπ. γύρω από αυτά.
Ωστόσο, το σύγχρονο επικοινωνιακό περιβάλλον χαρακτηρίζεται από ταχύτητα στη μετάδοση της πληροφορίας και γρήγορες εναλλαγές, τέτοιες που οδηγούν στην αναλωσιμότητα της πληροφορίας (πολύ εύκολα αντικαθίσταται από νεότερες).
Για να επιβιώσει σε αυτό η πληροφορία πρέπει να διεγείρει την προσοχή, να είναι εύκολη στην κατανάλωση και στην αναπαραγωγή της και να αφήνει ισχυρό αποτύπωμα άμεσα.
⠀
Αυτό δυστυχώς μπορεί να οδηγήσει σε:
υπεραπλουστεύσεις (τα πράγματα περιγράφονται πιο απλά από ό,τι είναι ή εξηγούνται πιο ρηχά και πιο μονόπλευρα από ό,τι η σύνθετη πραγματικότητα ή η Επιστήμη επιτάσσουν),
σχηματικότητα (τα πράγματα περιγράφονται πιο στερεοτυπικά και πιο κατηγοριοποιημένα από ό,τι είναι),
διχοτομική σκέψη (τα πράγματα περιγράφονται με όρους “άσπρο/μαύρο”, “όλα/τίποτα”, “καλό/κακό”) και
επικοινωνιακό ή θεραπευτικό “λαϊκισμό” (τα πράγματα περιγράφονται με έναν τρόπο που κολακεύει ή δικαιώνει τον δέκτη, για να μείνει ευχαριστημένος από το επικοινωνιακό προϊόν - ασχέτως αν αυτό τον βοηθάει ή όχι).
⠀
Ειδικά ως προς τις σχεσιακές συμβουλές στις δημοφιλείς πλατφόρμες μαζικής κατανάλωσης, οι παραπάνω τάσεις ως προς τη μεταδιδόμενη πληροφορία έχουν προκαλέσει το εξής:
Να περιγράφεται καμιά φορά μια μορφή ιδανικής συσχέτισης που δεν υπάρχει εκεί έξω και που δεν μπορεί να υπάρξει.
Να δημιουργούνται μη ρεαλιστικές προσδοκίες. Με περαιτέρω αποτέλεσμα να εδραιώνονται συναισθήματα δυσαρέσκειας, θυμού, απογοήτευσης, ματαίωσης όχι μόνο για πραγματικές σχεσιακές αποτυχίες και σοβαρά ελλείμματα αλλά και για φυσιολογικές αποκλίσεις από το ιδανικό.
⠀
Πιο συγκεκριμένα:
Ο πήχης της κατανόησης του άλλου εντός μιας σχέσης συχνά τίθεται πολύ ψηλά: σαν ο άλλος να πρέπει να έχει την ετοιμότητα, την ικανότητα και το ψυχικό απόθεμα να συλλάβει και να νοηματοδοτήσει κάθε δική μας σκέψη και ανάγκη.
Οι επιθυμητές αποκρίσεις του άλλου, έτσι όπως περιγράφονται, φαντάζουν εξωπραγματικές: σαν να προέρχονται από ένα απόλυτα “ρυθμισμένο” (regulated) άτομο σε πλήρη ηρεμία, χωρίς το παραμικρό δικό του trigger, τέλεια δουλεμένο και εκπαιδευμένο, με ιερή προσήλωση στην ακριβή επικοινωνία και την πλήρη φροντίδα μας. Σαν να προέρχονται από τον “Ιδανικό Γονιό” ή τον πιο ικανό θεραπευτή ή ένα μοντέλο A.I. προγραμματισμένο γι’ αυτό.
Τα προβλήματα στις σχέσεις περιγράφονται και ονοματοδοτούνται τόσο εξονυχιστικά, που οι τελευταίες αρχίζουν να μοιάζουν με απειλητικό ναρκοπέδιο. Παντού καραδοκεί η “τοξικότητα”, ο “ναρκισσισμός”, το “gaslighting”, η “χειριστικότητα” κλπ.
⠀
Ας ξεκαθαρίσουμε ότι είναι πολύ σημαντικό:
Να περιγράφονται προβληματικές συμπεριφορές και να εκπαιδεύεται το κοινό στην ανίχνευση και αντιμετώπισή τους.
Να νοηματοδοτούνται εμπειρίες και να ενδυναμώνονται τα άτομα για τη διαχείρισή τους.
Να αναγνωρίζονται ανάγκες και να διεκδικείται η κάλυψή τους.
Να αποκαλύπτονται βαθύτερες δυναμικές ή επαναλήψεις (συμπεριφορικά μοτίβα).
Να εξηγούνται επιλογές και συμπεριφορές βαθύτερα, με βάση το τι έχουμε μάθει, μεγαλώνοντας, γύρω από την αξία, τη σύνδεση και την ασφάλειά μας.
⠀
Αλλά ας θυμόμαστε επιπλέον δύο βασικά πράγματα:
⠀
Α. Οι άνθρωποι δεν είναι, δε θα γίνουν και δεν μπορούν να γίνουν τέλειοι.
Άρα:
Δε σκέφτονται 100% καθαρά και αμερόληπτα.
Σπάνια (στις σχεσιακές συγκρούσεις) είναι 100% ψύχραιμοι.
Δεν τα λένε τέλεια.
Δεν καταλαβαίνουν πλήρως.
Δε φροντίζουν ιδανικά.
Δε φέρονται ιδανικά.
⠀
Β. Οι σχέσεις διόλου σπάνια είναι άνω-κάτω: περιλαμβάνουν πολλή αναστάτωση, πολλά λάθη, συχνότατα κάποιες ή αρκετές διαφωνίες, συχνότατα κάποιες ασυμβατότητες. Καμιά φορά περιλαμβάνουν και χοντρά λάθη, απειλητικά για τη σχέση λάθη.
Το θέμα είναι αν παρ’ όλ’ αυτά επιβιώνει επαρκής αγάπη, επαρκής συμβατότητα (αξιών, αναγκών, σχεδίων κλπ) κι επαρκής βούληση (ως αντιληπτή, έμπρακτη προσπάθεια) για να επιδιορθωθούν επαρκώς.
Το οποίο κι αυτό δεν είναι κάτι που φαίνεται πάντα εξαρχής, καμιά φορά χρειάζεται διερεύνηση.
Προσοχή: με αυτό δε σχετικοποιούμε, ούτε ελαχιστοποιούμε, όλα τα προβλήματα στις σχέσεις. Υπάρχουν ενίοτε σοβαρές δυσλειτουργίες, βαθιά παραμέληση αναγκών ή και κακοποίηση που δεν επιδέχονται συμψηφισμούς. Άλλοτε πάλι έντονη δυσαρμονία, πραγματική ασυμβατότητα ή απουσία αμοιβαιότητας στο συναίσθημα ή στη φροντίδα. Σε τέτοιες εκδοχές σχέσεων, τόσο η κατάδειξη των προβλημάτων, όσο, πολύ περισσότερο, η αντιμετώπισή τους (ακόμα και με ρήξη), είναι απολύτως κρίσιμες. Δεν μιλάμε για τέτοιες περιπτώσεις εδώ.
Περισσότερο αναφερόμαστε στο πώς ορίζουμε το “φυσιολογικό”, το “εύλογο”, το “ρεαλιστικά αναμενόμενο”. Κι αυτά θα τα συνοψίζαμε στο εξής:
⠀
Ατελείς άνθρωποι σχετίζονται ατελώς με άλλους ατελείς ανθρώπους.
Χωρίς αυτή η ατέλεια να στερεί απαραίτητα νόημα, βάθος, ανταποδοτικότητα και προοπτική από τη σύνδεση.
⠀
Το ζητούμενο δεν είναι να αντικαταστήσουμε αυτούς τους πραγματικούς ανθρώπους και τις πραγματικές συσχετίσεις με καρικατούρες, με ανελαστικά, εξιδανικευμένα πρότυπα που δε βρίσκονται πουθενά (με αποτέλεσμα έναν κύκλο ματαιώσεων).
Αλλά να μάθουμε να αξιολογούμε πόσο απέχει η (εξ ορισμού ατελής) πραγματικότητα του άλλου και της σχέσης από τις ανάγκες μας, αν αξίζει να γεφυρωθεί αυτή η απόσταση, αν μπορεί να γεφυρωθεί και πώς.
⠀